Ovacık 25.12.2018 08:42:28 4439 defa okundu

DÊSIM VE SARIKAMIŞ FACİASI

Mehmet Tüzün’ün Kaleminden…

Ülkemizde hiç de azımsanmayacak ölçüde Désım ve Désımli düşmanı vardır. Elbette bu düşmanlığın derin kökleri vardır. Çok eski çağlara dayanmaktadır.

Kolay değil, bu toprakların gerçek sahiplerinin varlığını kabullenmek...

Her seferinde Désım ve Désımliyi kötülemek için ellerinden geleni yapmaktadırlar.

 

Kullandıkları argumaların başında ise;

  • Vergi vermediler,
  • Askerlik yapmadılar.

Désımlilerin vergi verip vermediklerini başka bir yazımızda tartışırız.

Aralık ayının bu son günlerinde,  Sarıkamış Hezimetinin de yıldönümü münasebetiyle, “ASKERLİK YAPMADILAR”   söylemi üzerinde duralım.

Désımliler;  Türklerin Anadolu’ya adımlarını atmalarıyla birlikte, asker desteğini sürekli verdiler. Esasen; Bizansla zaten çatışmakta olan Désım ve Zaza Halkı, yeni gelen güçle dayanışma içine girmişti.

Yakınlarımızdan biliyoruz ki; 1700’lerde de, 1800’lerde de Désım asker vermiştir.

1915-16-17 Doğu Cephesinde ise Désım ve diğer Zazalar; heme hemen Ruslara karşı yalnız kalmışlardı. Osmanlı cephane ve silah sağlıyordu.

 

 GELELİM SARIKAMIŞ  FELAKETİNE 

Aralık ayının son, Ocak ayının da ilk haftaları; 1914'te Sarıkamış'ta uğranılan ve onbinlerce Mehmetçiğin hayatına mal olan büyük facianın yıldönümüdür...

1914'te Sarıkamış'ta nelerin yaşandığını kısaca hatırlatayım:
Kars ve Ardahan'ın yanısıra Sarıkamış’ta "93 Harbi" diye bilinen 1876-1877 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ruslar'ın eline geçmiş ve Sarıkamış'a kuvvetli bir Rus garnizonu yerleştirilmişti.
Birinci Dünya Savaşı'na girmemizden hemen sonra, devletin en güçlü adamı olan Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa, Anadolu'nun doğusunu Rus işgalinden kurtarıp Kafkaslar'a uzanabilmek için öncelikle Sarıkamış'ı hedef alan bir harekât hazırlığına girişti.


Ama bazı komutanların "Sarıkamış'a ilk giren olma" hayaliyle kendi başlarına harekete kalkışmaları ( …) ve on binlerce askeri kışlık elbiseleri olmadan  (…) dağlara tırmandırması büyük felâketi getirdi.

….

 On binlerce askerimiz soğuktan donarak sonsuz bir uykuya daldı. Binlercesi de tifüsten kırıldı.

 25 ve 26 Aralık günlerinde vaziyet çok daha kötüleşti.

3 Ocak 1916’da artık her şeyin bittiğini anlayan Enver Paşa, (….)

 Erzurum'a döndü. (….) Sarıkamış harekatı büyük bir hüzünle noktalandı.

 

“Yaşasın Müslümanlık, Osmanlılık ve Osmanlılar'ın Padişahı Sultan Mehmed Han.
Enver"

….

son derece zayıf durumdaki Osmanlı Devleti, güçlü ve donanımlı Rusya'ya karşı savaşa sokulmuş oldu. Rusya, 30 Ekim 1914 tarihinde Türkiye'ye taarruz etti.

Rus-Kafkas ordusu, Karadeniz' den Ağrı Dağındaki hudut üzerinden yedi kol halindeki saldırısıyla Pasinler'e kadar ilerledi.

Sarıkamış Harekâtı'nın tam bir faciaya dönüşmesi, Allahüekber Dağları üzerinden

26 Aralık 1914 gecesi verilen taarruz emri sonucu oldu.

 

Sarıkamış Harekatına katılan birliklerin yedi tabur kadarının Désımli olduğunu, yitirilen canlar için yakılan ağıtlardan öğreniyoruz.

Elimizden geldiğince, tarihimize dair ağıtları okurlarımızla paylaşacağız.

 …

Üçüncü Ordunun üç kolordusu (9, 10, 11. Kolordular), 24 Aralık 1914 günü -39 derece soğukta Büyük Sarıkamış Çevirme ve Kuşatma (İhata) Harekatına başladı. Ayrıca, gerilla harbi yapan yarı resmi Türk çeteleri de, Ardahan'a hareket etti…

 

Kış, 3-4 Ocak 1915 gecesi daha da şiddetlendi. Fırtına ile yağan kar, yolları tıkayıp, çadırları yıktı. Arkasından da dondurucu soğuklar bastırınca, 150.000 kişilik ordunun 90.000'i (veya 60.000'i) donma, dizanteri ve tifo gibi hastalıklarla mahvoldu.

Enver Paşa, bu felaket karşısında, Üçüncü Orduyu yüzüstü bırakıp İstanbul'a döndü.

Harbin başında bu cephede kuvvetli, canlı bir ordu; henüz otuz beş yaşını süren Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa'nın - adına Sarıkamış Hareketi denilen- macerasıyla, birkaç gün içinde tamamen mahvolunca Doğu Anadolu, düşman istilâsına açık kalmıştı.

Rus ordularının durdurulduğu cephe hattını her kesin iyi bilmesi ve araştırması gerekir.

Kimler cephedeydi….

Sarıkamış Harekatı sonunda, Doğu Anadolu kapıları Ruslara açıldı.

13 Mayıs 1915'te Rus kuvvetleri, önce Van'a, bilahare Muş ve Bitlis'e girdi.

Hal böyle iken; Enver Paşa, Meclisi Mebusan'da “Rus Ordusunu yendik” şeklinde bir açıklama yapmış ve bu açıklama alkışlanmıştı.

 

1915-16-17 yıllarında Désım ve diğer Zaza bölgelerinde yürütülen direniş ve Rusların geri çekilmelerine kadar süren savaşlar hakkında  da ileride tekrar yazacağız.

Ayrıca, Çanakkale- Gelibolu Savaşlarında yitirdiğimiz yakınlarımızı da anacağız.

 

Not: Eski dönemlerde bölümler halinde başka eyaletlere bağlı göründüğü için; Désımin asker kayıtları yeterince bilinmemektedir. Bilinenler ise, kasten göz ardı edilmektedir.

 

Bilgi Kaynakları:

  • Murat Bardakçı 23.12.2012 – Tarihli yazıları için teşekkürler...

-    Hüseyin Yağmur-- 18 Aralık 2016 Tarihli yazıları için teşekkürler...

 

Aşağıda Büyük Ozanımız Sey Qaji’nin Sarıkamış Şehitleri için söylediği Ağıdı paylaşıyoruz.

Bu Ağıda Sey Qaji Kitabında yer veren Daimi Cengiz’e sonsuz teşekkürler.

 

HEWAÉ  HERBÉ HURIŞİ

 

Way de ğérivé mı ğérivé mı

Payızo çévésae amo

kou sero mız u dumano

Olli adır berzo çé pasayi

Seferberlığiye veta

No ve ro hervé cihani

Rez u xorté Désımi day aré

Téde berdi, qırrkerdi, qedenay

Way de ğérivé mı, de ğérivé mı

 

 

Vané; Heqo!

De bé  ve na bétere

Bao ma qırr kerdime

Undér serdé Kouné Erzurumi

Xurum Duziye de gınayme waro

Vengé ma nésono  juvini

Vengé xort u rezuné Désımi

Way de ğérivé mı, de ğérivé mı

 

Ewro naza gıno war ro

Bıné meyitu de naleno

Vengé ho xori ra yéno

Usıvé Lazé Hemedé Berani

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Undér zımıstan o

Sıléman Çawus naleno

Bao qersuné gına ro hermé mı

Béçhıké mı qerremiyé, besenékenu 

Mektuve bınusni, memleket ré bırusni

Xeveruné memleketi sıma ra bıperşi

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Yé vano, bao rosé

Her kes çé xo de bıvervo

Héşiriye a ma u na Kouné Erzurumi

Xurum Duziye biaré ho viri

Bao! Aşiru ra vazé

Kes meperso  zerre u xatıré keşi

Şiné na hervé Hurışi

qe kes thol néverdo

Ramıto çéveré her keşi

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Ma dayme aré, howt taburi

Kerdime Erzurumé undéri

Na bétere keşi serde néyéro

Qırrkerdime, serdé na kou

Ma zerre de kerdé khul

Na vay, pısık u cigeri

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Ma sero mız o, thaf u duman o

Dısmen verva ma yéno Xıristan o

Peyé ma de kofıro pasa qomutan o

Rısvet gureto, Heqi ra ho viri néano

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Werte ra veté rezé Désımi

Vore ser ro gıné war ro, serd o

Vaé pakay zor kerdo Lemıné

Dırvetuné rezuné mı ra goni cemedna

Nalené, vengé ho sono ve roé juvini

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Seyidé İslamiye gıné war ro

Selexaney werte de ré, wené

Meyité xıristanu dané we béné

Mezelxane de nişté ro, kemer bırrnené

Neqıs nané ro cı zalımé Xurumi

 

De Way way merdena ğériviye

 

Dina ollem ke vazo

Ser u sevevé na merevey

Undéro Çhol Revet o Çhol Revet o

Eskeré Xırıstani zor kerdo amo

Seré Kağıtxani gureto

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Eskeré islami gıno war ro

Dormé serayiya pasay dolame gureto

Pasa éndi to ré ters çino

Meyité ma na rae ser ro vıneto

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Vıréniya ma de mewran o

Bé din o, bé yiman o

Serdé Kouné Erzurumi zor kerdo

Ma ser ro mız u duman o

Ma de hal néverdo

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Teqet u fırre éndi ma ra veta

Céreme ve qumandari vero

Ne roca, ne çhor saati mudet o

Vano, lao mezal ve cı medé

Hona ma ré vistu çhor sati muhlet o

 

De way de way merdena ğériviye

 

Wusıv vano, pérodé lao ma pérodime

Diné ma diné İslamiye

Qenteré ma iyé Mıhemmedé homet o

Daé Hurızo çévésae kewto ve cı

Herméni kewto ra ver, fetelneno

Vengé rezuné Désımkhanie cı ra veto

 

De way de way  merdena ğériviye

 

Né Heqo tı ve ğezevé gırani meyéré

Eskeré İslamiye meterişi sero kewto

Eskeré zolım Xıristani

Sondır qeydé dolami veto

De way de way merdena ğériviye

 

 

HERBÉ CİHANİYO VIRÉN

ŞUARA  ŞEHİDUNÉ  DÉSIMİ – (ŞEHİDÉ SARIKAMIŞİ)

 

Qese u Melodi:  Sey QAJİ

Kıtavé Daimi CENGİZ’i  (s:314-320):  SEY  QAJİ – 2010

 

Bingöl Üniversitesi  2. Zaza Dili Sempozyumu

Sırasındaki Sunumumda yer almıştır.

Yorumlar

Ad-Soyad
E-Mail
Yorum
Tüm Yorumlar
Tüm Yorumlar


SİZİ TANITALIM

Bilgilerinizi girerek, Dersimli Esnaf ağına dahil olabilirsiniz!

Aşağıdaki bağlantıya tıklayarak, ilgili sayfaya ulaşabilirsiniz.

BURAYA TIKLAYINIZ

DERSİMLİ ESNAFLARIMIZ

Burçlar

Günlük falınızı Okuyun

Astroloji.org 'un desteğiyle

HAVA DURUMU

ZİYARETÇİ İSTATİSTİKLERİ

 Bugün : 5910
 Dün : 16130
 Toplam : 30707848
 Ip No : 35.175.200.4